Chủ nhân hiện nay của ngôi nhà là bà Trần Thị Ngõ, cháu nội của ông Trần Văn Hoa - người đã cho xây dựng công trình. Theo gia đình, ông Trần Văn Hoa bắt đầu khởi công xây dựng ngôi nhà từ năm 1898. Công trình mất khoảng 2 năm để hoàn thiện phần xây dựng và thêm 3 năm cho việc chạm khắc các chi tiết gỗ, cho thấy sự đầu tư công phu hiếm thấy của một ngôi nhà thời bấy giờ.

Tên gọi "Nhà trăm cột" đã gắn bó với công trình suốt hơn một thế kỷ. Tuy nhiên, thực tế ngôi nhà có 120 cột, gồm 68 cột tròn và 52 cột vuông, được bố trí hài hòa để nâng đỡ toàn bộ kết cấu. Nhiều cột được chế tác từ những loại gỗ quý như cẩm lai, gõ đỏ, căm xe, đến nay vẫn giữ được độ bền chắc đáng kinh ngạc, hầu như không bị mối mọt dù đã trải qua hơn 120 năm.

Điểm đặc biệt của công trình là sự ảnh hưởng đậm nét của kiến trúc nhà rường Huế. Để xây dựng ngôi nhà, ông Trần Văn Hoa đã trực tiếp ra kinh thành Huế mời khoảng 15 nghệ nhân lành nghề vào Nam thi công. Nhờ đó, hệ thống vì kèo, đòn tay, bao lam, xuyên, trính đều được chế tác theo kỹ thuật truyền thống với những đường nét chạm trổ tinh vi. Trên các cấu kiện gỗ xuất hiện nhiều đề tài quen thuộc như tứ linh, tứ quý, hoa sen, bát quả, đồng thời có thêm các họa tiết chịu ảnh hưởng mỹ thuật phương Tây như hoa hồng, chùm nho, tạo nên sự giao thoa văn hóa độc đáo.

Toàn bộ ngôi nhà được xây dựng theo kết cấu 3 gian, 2 chái, sử dụng hệ khung xuyên trính - một kỹ thuật đặc trưng của nhà rường thời Nguyễn. Mái lợp ngói âm dương, nền lát gạch tàu lục giác nung từ đất sét truyền thống. Loại gạch này không chỉ mang vẻ đẹp cổ kính mà còn có khả năng chống trơn và điều hòa nhiệt độ, góp phần tạo nên không gian mát mẻ quanh năm. Công trình có diện tích xây dựng khoảng gần 90 m², nằm trong khuôn viên gần 4.900m², phía sau còn có khoảng sân rộng từng là nơi sinh hoạt chung của đại gia đình nhiều thế hệ.

Không chỉ khu nhà chính, khu vực bếp cũng được đầu tư với hệ thống hàng chục cột gỗ nhằm bảo đảm sự vững chắc cho toàn bộ công trình. Từ những chi tiết nhỏ nhất đến kết cấu tổng thể đều thể hiện trình độ thủ công bậc cao của các nghệ nhân cuối thế kỷ XIX, đồng thời phản ánh sự giàu có và gu thẩm mỹ của gia chủ thời bấy giờ.

Suốt hơn một thế kỷ tồn tại, Nhà trăm cột đã trải qua ba lần trùng tu nhưng vẫn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc ban đầu. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, ngày 27/9/1997, công trình đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đây được xem là một trong những ngôi nhà cổ tiêu biểu của Nam Bộ còn bảo tồn tốt nhất, góp phần lưu giữ dấu ấn đời sống, kiến trúc và văn hóa của vùng đất phương Nam trong giai đoạn chuyển giao giữa thế kỷ XIX và XX.

Hà An (Tổng hợp)