Làng muối Tuyết Diêm hình thành từ khoảng năm 1870. Trải qua hơn một thế kỷ rưỡi, nơi đây vẫn lưu giữ phương thức sản xuất muối thủ công truyền thống. Những cánh đồng muối trải dài ven biển không chỉ tạo sinh kế cho hàng trăm hộ dân mà còn trở thành một phần ký ức văn hóa của vùng đất này.

Theo Hợp tác xã muối Tuyết Diêm, hiện làng nghề có khoảng 350 hộ trực tiếp sản xuất muối. Tuy nhiên, nghề hầm muối – công đoạn tạo nên nét đặc trưng riêng của hạt muối Tuyết Diêm – chỉ còn lại 4 hộ gia đình duy trì. Những lò hầm đỏ lửa ngày đêm hoạt động chủ yếu để đáp ứng các đơn đặt hàng và nhu cầu tiêu dùng của những khách hàng yêu thích hương vị đặc biệt của loại muối truyền thống này.

Khác với nghề làm muối thông thường, nghề hầm muối đòi hỏi người thợ phải làm việc vào ban đêm. Khi cả làng đã chìm vào giấc ngủ, khoảng 12 giờ đêm, những người diêm dân lại tập trung bên các lò hầm hình tròn được xây bằng gạch với kết cấu đơn giản nhưng chứa đựng kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ.

Công việc bắt đầu bằng việc dỡ những chậu muối đã hầm từ đêm trước ra ngoài. Sau đó, đàn ông lo chuẩn bị củi, phụ nữ xúc muối hạt vào các chậu đất nung rồi chuyển vào lò. Mỗi đêm, một lò có thể hầm khoảng 500 chậu muối, cho sản lượng từ 1,2 đến 1,5 tấn thành phẩm.

Để tạo ra những hạt muối trắng mịn như tuyết, người thợ phải đặc biệt chú trọng khâu xếp chậu trong lò. Đây là công việc chỉ những người nhiều kinh nghiệm mới đảm nhận được. Họ phải tính toán chính xác vị trí từng chậu lớn nhỏ để ngọn lửa lan tỏa đều khắp lò, giúp muối chín đồng đều mà không bị cháy hay sống.

Khi lò đã đầy, những bó củi được nhóm lên, bắt đầu hành trình biến những hạt muối thô thành sản phẩm có giá trị cao hơn. Đến khi than trong lò đỏ rực, người thợ liên tục xúc than phủ đều lên mặt lò để giữ nhiệt ổn định. Công việc ấy kéo dài đến tận 6 giờ sáng. Sau đó, muối tiếp tục được ủ trong lò cho đến đêm hôm sau mới hoàn tất quá trình hầm.

Bên ngoài lò lửa, những người phụ nữ cần mẫn sàng lọc, đóng bao. Từ những hạt muối thô kệch vừa thu hoạch trên ruộng, thành phẩm sau khi hầm trở nên trắng tinh, nhỏ mịn và khô ráo. Điều đặc biệt là muối hầm có vị mặn dịu hơn, không gắt chát và có thể bảo quản suốt nhiều tháng mà không bị ẩm. Cũng chính màu trắng bông như tuyết ấy đã góp phần tạo nên tên gọi Tuyết Diêm cho vùng đất này.

Nhờ chất lượng đặc trưng, giá trị của muối hầm cao gấp nhiều lần muối hạt thông thường. Nếu muối hạt chỉ có giá từ 1.000 đến 2.000 đồng mỗi kilogram thì muối hầm có thể bán từ 6.000 đến 7.000 đồng mỗi kilogram. Tuy nhiên, mức thu nhập của người làm nghề vẫn khá khiêm tốn bởi quy trình sản xuất quá công phu, tốn nhiều thời gian và công sức.

Hơn 20 năm gắn bó với ruộng muối và lò hầm, ông Nguyễn Văn Đào cho biết hiện thu nhập từ nghề chỉ dao động khoảng 200.000 - 300.000 đồng mỗi ngày. Trong khi đó, lớp trẻ ngày càng ít mặn mà với nghề bởi nhiều lựa chọn việc làm ổn định hơn ở các khu công nghiệp và đô thị.

Từ chỗ từng có hàng chục hộ làm nghề hầm muối, nay cả làng chỉ còn 4 hộ với 5 lò hầm còn đỏ lửa. Dẫu vậy, những người ở lại vẫn kiên trì bám nghề. Không chỉ vì kế sinh nhai, họ còn mang trong mình trách nhiệm gìn giữ một di sản lao động đã gắn bó với quê hương suốt hơn 150 năm.

Trong ánh lửa hồng xuyên đêm, những hạt muối trắng vẫn tiếp tục được kết tinh từ mồ hôi, sự nhẫn nại và tình yêu nghề của người dân Tuyết Diêm. Đó không chỉ là vị mặn của biển mà còn là vị mặn của ký ức, của truyền thống đang được gìn giữ qua từng đêm thức trắng.

Hà An (Tổng hợp)