Hằng năm, cứ đến ngày 23 tháng Chạp (âm lịch), mỗi gia đình Việt Nam đều chuẩn bị mâm lễ tiễn ông Táo quân - vị thần trông coi bếp núc và việc sinh hoạt gia đình trở về Thiên đình để tâu trình với Ngọc Hoàng về những điều tốt đẹp cũng như những thiếu sót trong năm qua. Trong nghi lễ này, cá chép xuất hiện không chỉ là lễ vật mà còn là phương tiện đưa các vị thần lên trời, một hình ảnh gần gũi và thiêng liêng với mỗi người dân.

Vậy vì sao chỉ có cá chép mà không phải con vật nào khác có thể đảm nhiệm “sứ mệnh” này? Theo quan niệm dân gian, câu trả lời nằm ở truyền thuyết cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng, câu chuyện nổi tiếng trong kho tàng văn hóa Á Đông. Truyền thuyết kể rằng, để trở thành rồng có khả năng bay lượn và tạo mưa, một con cá chép đã kiên trì vượt qua ba cửa sóng dữ rồi vượt Vũ Môn thành công, sau đó hóa thành rồng. Hình ảnh này trở thành biểu tượng của sự bền bỉ, kiên cường, kiên trì vượt khó để vươn tới đỉnh cao, một tinh thần mà người Việt rất trân trọng. Chính vì thế, cá chép được xem là sinh linh đủ “năng lực vượt mây gió”, xứng đáng để đưa Táo quân lên thiên đình.

Ngoài truyền thuyết cá chép hóa rồng, còn tồn tại một quan niệm dân gian khác rằng cá chép vàng vốn là một loài cá tiên trên Thiên đình, vì phạm lỗi nên bị đày xuống trần gian. Đến ngày 23 tháng Chạp, Táo quân sử dụng cá chép để trở lại thiên đình, vừa chuộc lại lỗi lầm vừa tiếp tục nhiệm vụ cao quý. Quan niệm này dù mang tính truyền thống nhưng góp phần làm giàu thêm lớp ý nghĩa biểu tượng của cá chép trong nghi lễ tiễn Táo quân.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện thần thoại, việc thả cá chép sau nghi lễ còn chứa đựng những giá trị tinh thần sâu sắc khác. Trong quan niệm dân gian và cả tư tưởng Phật giáo, việc phóng sinh - thả sinh linh trở về tự nhiên là hành động gieo nhân lành, thể hiện lòng từ bi, sự tôn trọng sự sống và tinh thần hòa hợp với thiên nhiên. Đồng thời, cá chép còn là biểu tượng của sự hanh thông, tài lộc, sinh sôi nảy nở, gắn với khát vọng về một gia đình ấm no, bếp lửa đỏ lửa quanh năm và một năm mới nhiều điều tốt đẹp.

Hình ảnh Táo quân cưỡi cá chép bay lên trời, vì thế, không chỉ là biểu tượng của tín ngưỡng dân gian mà còn là sự hòa quyện giữa truyền thuyết, đời sống tinh thần và niềm tin sâu sắc của người Việt, phản ánh khát vọng sống tốt, hướng thiện và mong muốn một năm mới an khang thịnh vượng.

Moon (Tổng hợp)